• लेखक: गंगा खनाल

आर्थिक दबाब, वैदेशिक रोजगार, सामाजिक सञ्जाल, बदलिँदो जीवनशैली र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको चेतनाले नेपाली समाजमा दाम्पत्य सम्बन्धलाई नयाँ मोडमा पुर्‍याएको छ। सम्बन्ध विच्छेदका बढ्दो घटनाले केवल परिवार मात्र होइन, समाजको सांस्कृतिक, मनोवैज्ञानिक र नैतिक संरचनामै गहिरो प्रश्न उठाइरहेको छ।

एक समय नेपाली समाजमा विवाहलाई “अटुट बन्धन” मानिन्थ्यो। विवाह केवल दुई व्यक्तिको सम्बन्ध मात्र नभई दुई परिवार, दुई संस्कार र दुई सामाजिक परिवेशबीचको सम्बन्धका रूपमा हेरिन्थ्यो। गाउँघरमा विवाहपछि सम्बन्ध विच्छेदको कुरा गर्नु नै सामाजिक अपमान ठानिन्थ्यो। पति–पत्नीबीच जतिसुकै समस्या भए पनि “समाज के भन्छरु” भन्ने डरले सम्बन्ध टिकाइराख्ने प्रयास गरिन्थ्यो। तर आजको नेपाल पहिलेको जस्तो छैन। समाज परिवर्तन भएको छ, सोच परिवर्तन भएको छ, जीवनशैली परिवर्तन भएको छ। यही परिवर्तनको प्रत्यक्ष प्रभाव दाम्पत्य सम्बन्धमा पनि देखिन थालेको छ। आज जिल्ला अदालतहरूमा सम्बन्ध विच्छेदका मुद्दा उल्लेखनीय रूपमा बढिरहेका छन्। केही दशकअघि विरलै सुनिने “डिभोर्स” शब्द अहिले सामान्य सामाजिक विषय बनेको छ। शहरमा मात्र होइन, ग्रामीण क्षेत्रमा पनि सम्बन्ध विच्छेदका घटना बढिरहेका छन्।

नेपालको सामाजिक संरचना अहिले संक्रमणकालीन अवस्थामा छ। परम्परागत मूल्य र आधुनिक सोचबीच मानिसहरू अल्झिएका छन्। एकातिर परिवार र समाजले पुरानो संस्कार जोगाइराख्न खोजिरहेका छन् भने अर्कोतर्फ नयाँ पुस्ता व्यक्तिगत स्वतन्त्रता, आत्मसम्मान र भावनात्मक सन्तुष्टिलाई प्राथमिकता दिन थालेको छ। यही द्वन्द्वले दाम्पत्य सम्बन्धलाई जटिल बनाएको छ।

सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन संयुक्त परिवारको विघटन हो। पहिले एउटै घरमा तीन पुस्ता सँगै बस्ने चलन थियो। समस्या आए पनि परिवारका सदस्यहरूले समाधान खोज्थे। सासु–ससुरा, हजुरबा–हजुरआमा वा अन्य सदस्यले सम्बन्ध सम्हाल्न भूमिका खेल्थे। अहिले शहरमुखी बसाइँसराइ र आधुनिक जीवनशैलीका कारण एकल परिवारको संख्या बढेको छ। स्वतन्त्रता त बढ्यो, तर भावनात्मक सहारा घट्यो। सानो विवाद समाधान गर्ने संयन्त्र कमजोर हुँदै गयो।

आज धेरै दम्पती एउटै घरमा बसेर पनि मानसिक रूपमा टाढा छन्। यसको मुख्य कारण संवादको कमी हो। आधुनिक जीवन अत्यन्त व्यस्त बन्दै गएको छ। बिहानदेखि बेलुकासम्म जागिर, व्यापार, पढाइ, ट्राफिक र आर्थिक चिन्ताले मानिसहरू थकित छन्। परिवारसँग बस्ने समय घट्दै गएको छ। पति–पत्नीबीच खुला संवाद हुन छोडेको छ। समस्या मनभित्र थुप्रिँदै जान्छ, तर समाधान खोज्ने धैर्यता हराउँदै जान्छ।

सामाजिक सञ्जालले पनि दाम्पत्य सम्बन्धमा गहिरो प्रभाव पारेको छ। फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, मेसेन्जर लगायतका प्लेटफर्मले मानिसहरूलाई विश्वसँग जोडिदिए पनि घरभित्रको सम्बन्ध कमजोर बनाएको आरोप बढ्दो छ। अहिले धेरै दम्पतीको झगडाको कारण मोबाइल फोन बन्न थालेको छ। “Last seen किन लुकायौ?”, “कससँग कुरा गरिरहेका थियौरु”, “किन फोटोमा प्रतिक्रिया दियौरु” जस्ता विषयले अविश्वास सिर्जना गरिरहेका छन्।

पहिले पति–पत्नीबीचका समस्या घरभित्र सीमित हुन्थे। अहिले सामाजिक सञ्जालले तुलना गर्ने प्रवृत्ति बढाएको छ। अरूको “खुसी” देखेर आफ्नो सम्बन्धलाई कमजोर ठान्ने प्रवृत्ति बढेको छ। धेरै मानिसहरूले सामाजिक सञ्जालमा देखिने बनावटी सुखलाई वास्तविक जीवनसँग तुलना गर्दा निराशा अनुभव गर्ने गरेका छन्। अर्कोतर्फ, वैदेशिक रोजगार नेपाली दाम्पत्य सम्बन्ध संकटको गम्भीर कारण बनेको छ। नेपालका लाखौं युवा रोजगारका लागि खाडी मुलुक, मलेसिया, कोरिया, जापान र युरोपतिर गएका छन्। पैसा कमाउने सपना लिएर विदेश गएका धेरै परिवार भावनात्मक रूपमा कमजोर बन्दै गएका छन्।

वर्षौंसम्म पति–पत्नी अलग बस्दा सम्बन्धमा दूरी बढ्छ। भिडियो कल र सामाजिक सञ्जालले भौतिक दूरी घटाएजस्तो देखिए पनि भावनात्मक दूरी भने कम गर्न सकेको छैन। कतिपय अवस्थामा अविश्वास, शंका र एक्लोपनले सम्बन्ध विघटनसम्म पुर्‍याउने गरेको छ। आर्थिक समृद्धिको खोजीमा धेरै परिवार मानसिक रूपमा विखण्डित बन्दै गएको यथार्थ समाजमा स्पष्ट देख्न सकिन्छ। महिलाको शिक्षा र आर्थिक आत्मनिर्भरता पनि दाम्पत्य सम्बन्धको बदलिँदो स्वरूपसँग जोडिएको छ। पहिले महिलाहरू आर्थिक रूपमा निर्भर भएकाले हिंसा, अपमान र अन्याय सहेर पनि सम्बन्ध टिकाउन बाध्य हुन्थे। अहिले परिस्थिति बदलिएको छ। महिलाहरू शिक्षित भएका छन्, रोजगारमा सहभागी भएका छन् र कानुनी अधिकारबारे सचेत भएका छन्।

अब महिलाहरू मानसिक वा शारीरिक हिंसा सहेर बस्न चाहँदैनन्। यो सकारात्मक परिवर्तन हो। तर नेपाली समाज अझै पूर्ण रूपमा लैङ्गिक समानताको मानसिकतामा पुगेको छैन। धेरै पुरुषहरू अझै पनि परम्परागत “पुरुष प्रधान सोच” बाट मुक्त हुन सकेका छैनन्। यही सोचले पति–पत्नीबीच द्वन्द्व सिर्जना गरिरहेको छ। घरेलु हिंसा सम्बन्ध विच्छेदको अर्को प्रमुख कारण हो। नेपालमा अझै पनि धेरै महिलाहरू शारीरिक, मानसिक र आर्थिक हिंसाको शिकार भइरहेका छन्। मदिरा सेवन, आक्रामक व्यवहार, अपमानजनक भाषा, नियन्त्रणकारी सोच र शंकालु व्यवहारले सम्बन्धलाई अस्वस्थ बनाउँछ। कतिपय पुरुषहरू पत्नीलाई स्वतन्त्र निर्णय लिन नदिने, साथीभाइसँग भेट्न नदिने वा आर्थिक नियन्त्रण गर्ने प्रवृत्तिमा देखिन्छन्।

यस्ता सम्बन्धमा प्रेमभन्दा डर बढी हुन्छ। जब सम्बन्ध सम्मान र विश्वासमा आधारित हुँदैन, त्यहाँ संकट अवश्य आउँछ। अहिले महिलाहरू कानुनी रूपमा सचेत भएकाले हिंसात्मक सम्बन्धबाट बाहिरिन थालेका छन्। यसले सम्बन्ध विच्छेदका घटनामा वृद्धि भएको देखिन्छ। आर्थिक समस्या पनि दाम्पत्य तनावको महत्वपूर्ण कारण हो। महँगी, बेरोजगारी, ऋण, घरभाडा, बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्य खर्चले परिवारमा निरन्तर दबाब सिर्जना गरिरहेको छ। आर्थिक अभावले मानिसलाई चिडचिडा बनाउँछ। साना विषयमा पनि झगडा हुन थाल्छ।

नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा मध्यमवर्गीय परिवारले आर्थिक असुरक्षा धेरै भोगिरहेका छन्। जागिरको अस्थिरता र भविष्यको चिन्ताले सम्बन्धमा तनाव थपिरहेको छ। कतिपय अवस्थामा पति–पत्नी दुवै कमाउने भए पनि “समयको अभाव” ले सम्बन्धलाई कमजोर बनाएको छ। समकालीन नेपाली समाजमा “अत्यधिक अपेक्षा” पनि सम्बन्ध संकटको कारण बनेको छ। चलचित्र, वेब सिरिज, सामाजिक सञ्जाल र आधुनिक प्रेमकथाले मानिसहरूमा आदर्श सम्बन्धको कल्पना सिर्जना गरेका छन्। धेरैले सम्बन्धलाई केवल रोमान्सको रूपमा बुझ्न थालेका छन्। तर वास्तविक जीवनमा जिम्मेवारी, संघर्ष, धैर्यता र समझदारी आवश्यक हुन्छ।

जब वास्तविक जीवन चलचित्रजस्तो हुँदैन, मानिसहरू निराश हुन थाल्छन्। अहिलेको पुस्तामा “ष्लकतबलत जबउउष्लभकक” खोज्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ। सानो समस्या आउँदा पनि सम्बन्ध अन्त्य गर्ने निर्णय छिटो लिने प्रवृत्ति समाजमा बढिरहेको छ। परिवारिक हस्तक्षेप पनि नेपाली समाजमा संवेदनशील विषय हो। विवाहपछि पति–पत्नीबीचको सम्बन्धमा सासु–ससुरा, आफन्त वा समुदायको अत्यधिक हस्तक्षेपले तनाव सिर्जना गर्छ। विशेष गरी अन्तरजातीय विवाह, प्रेम विवाह वा फरक सांस्कृतिक पृष्ठभूमिका विवाहमा यस्तो समस्या बढी देखिन्छ।

अहिले पनि धेरै परिवारमा महिलाबाट “परम्परागत बुहारी” को भूमिका अपेक्षा गरिन्छ, जबकि नयाँ पुस्ता समानता र स्वतन्त्रताको पक्षमा छ। यही सोचको टकरावले सम्बन्धलाई जटिल बनाएको छ।
दाम्पत्य सम्बन्ध संकटको सबैभन्दा ठूलो असर बालबालिकामा पर्छ। परिवारमा निरन्तर झगडा हुँदा बालबालिकाले डर, तनाव र असुरक्षा अनुभव गर्छन्। कतिपय बालबालिका एक्लोपन, डिप्रेसन र व्यवहारगत समस्याबाट प्रभावित हुन्छन्।
मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार अस्वस्थ पारिवारिक वातावरणमा हुर्किएका बालबालिकाको आत्मविश्वास कमजोर हुन सक्छ। विद्यालयको प्रदर्शनदेखि सामाजिक सम्बन्धसम्म यसको असर पर्न सक्छ। नेपालमा बाल मनोविज्ञान र पारिवारिक परामर्श सेवाको पर्याप्त विकास नहुँदा समस्या अझ गम्भीर बन्ने खतरा छ।

आजको नेपाल परम्परा र आधुनिकताको दोसाँधमा उभिएको समाज हो। एकातिर पुरानो पुस्ताले विवाहलाई “सम्झौता र सहनशीलता” को आधारमा हेर्छ भने नयाँ पुस्ताले “सम्मान र भावनात्मक सन्तुष्टि” लाई प्राथमिकता दिन्छ। यी दुई दृष्टिकोणबीचको दूरीले पनि सम्बन्ध संकट बढाएको छ।
तर सम्बन्ध विच्छेदलाई केवल नकारात्मक रूपमा मात्र बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन। कतिपय अवस्थामा यो हिंसा, अपमान र मानसिक पीडाबाट मुक्त हुने साहसी निर्णय पनि हुन सक्छ। अस्वस्थ सम्बन्ध टिकाइराख्नु भन्दा सम्मानपूर्ण अलगाव राम्रो हुन सक्छ।

तर अनावश्यक सम्बन्ध विघटनले समाजमा भावनात्मक अस्थिरता पनि बढाउँछ। त्यसैले आजको आवश्यकता स्वस्थ सम्बन्ध निर्माण गर्नु हो। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म “relationship education”, मानसिक स्वास्थ्य शिक्षा र पारिवारिक परामर्शलाई महत्व दिन जरुरी छ।
दाम्पत्य सम्बन्ध केवल प्रेमको विषय होइनस यो जिम्मेवारी, धैर्यता, सम्मान र निरन्तर समझदारीको यात्रा हो। संवाद बिना सम्बन्ध बाँच्न सक्दैन। विश्वास बिना प्रेम टिक्न सक्दैन। समानता बिना परिवार स्वस्थ बन्न सक्दैन।

निष्कर्ष :
समकालीन नेपालमा दाम्पत्य सम्बन्ध संकट र सम्बन्ध विच्छेदको बढ्दो प्रवृत्ति केवल व्यक्तिगत समस्या होइनस यो सामाजिक परिवर्तनको गहिरो संकेत हो। बदलिँदो जीवनशैली, आर्थिक दबाब, वैदेशिक रोजगार, सामाजिक सञ्जाल, लैङ्गिक चेतना र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको सोचले नेपाली समाजको पारिवारिक संरचनालाई पुनर्परिभाषित गरिरहेको छ।
यद्यपि सम्बन्ध विच्छेदका केही घटनाले हिंसा र अन्यायबाट मुक्त हुने अवसर प्रदान गर्छन्, तर बढ्दो पारिवारिक विघटनले बालबालिका, समाज र मानसिक स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्ने खतरा पनि उत्तिकै गम्भीर छ। त्यसैले स्वस्थ दाम्पत्य सम्बन्धका लागि संवाद, सम्मान, विश्वास, समानता, धैर्यता र भावनात्मक परिपक्वता आवश्यक छन्।
यदि परिवार, समाज, विद्यालय र राज्यले सम्बन्ध शिक्षा, मानसिक स्वास्थ्य सचेतना तथा वैवाहिक परामर्शलाई प्राथमिकता दिन सके, भने आधुनिक परिवर्तनबीच पनि सम्बन्धलाई थप स्वस्थ, सन्तुलित र दीगो बनाउन सकिने आशा गर्न सकिन्छ।